Kazakça (Türkçe konuşanlar için)

1. Türkçe konuşanlar için Kazakça

Kazakça (qazaq tili), Türk dillerinin Kipçak koluna ait, Kazakistan'in devlet dilidir; Kazakistan'da, Çin, Mogolistan ve Rusya'daki topluluklarla birlikte 13 milyondan fazla kisi tarafindan konusulur.¹ Bir Türk için Kazakça, Oguz kolundan (Türkçe) farkli bir daldir, ama ayni Türk iskeletini paylasir: eklemeli yapi, özne-nesne-yüklem dizimi, hâl ekleri, cinsiyetsizlik ve - Özbekçenin aksine - güçlü bir ünlü uyumu. Yani dilbilgisi sizin için son derece tanidik gelecek.

Bu rehber Türkçeden yola çikanlar için yazildi ve gizli silahiniz su: Kazakça, tanidik Türkçe sözcükleri DÜZENLI ses denklikleriyle dönüstürür. Türkçe söz basindaki y, Kazakçada j (ж) olur: yol -> jol, yedi -> jeti. Bu 'ses kanunlarini' ögronince binlerce sözcük bir anda açilir. Tek pürüz, Kiril alfabesidir (2021'den beri yeni bir Latin alfabesine de geçilmektedir).

Neden ögrenmeli (Türk avantaji)

• Türkçeyle ayni dilbilgisi iskeleti - Eklemeli yapi, özne-nesne-yüklem, hâl ve iyelik ekleri; üstelik güçlü ünlü uyumu Türk kulagina çok dogal gelir.
• Düzenli ses denklikleri - y->j, s->s, ç->s, d->t gibi kurallar sayesinde kelime ögronmek 'sifirdan' degil, 'çevirerek' olur.
• Bozkirin ve Abay'in dili - Kazakça, göçebe Türk mirasinin, dombira müziginin ve sair Abay'in dilidir.
• Türk dünyasina genis kapi - Kazakça, Kirgizca ve diger Kipçak dillerine; ortak söz varligi ise tüm Türk disina köprüdür.

Selamlasma ve temel sözcükler

Sayilar 1-10

Ses denkliklerini daha simdiden görüyorsunuz: iki -> eki, yedi -> jeti (y->j), üç -> üş (ç->s). Bu düzen rastlanti degil; Kipçak ve Oguz kollarinin ortak Türk kökünden farkli evrilmesinin sonucudur.

2. Yazi ve telaffuz

Kazakça geleneksel olarak Kiril alfabesiyle yazilir; 2017-2021'de devlet, asamali olarak yeni bir Latin alfabesine geçis karari aldi.¹ Bu rehberde okumayi kolaylastirmak için bilimsel bir Latin yaziçevrimi kullaniyoruz, tablolarda Kiril karsiligini da veriyoruz. Kazakçada dokuz ünlü vardir ve ünlü uyumu (hem önlük-artlik hem düzlük-yuvarlaklik) güçlüdür - bu, Türk kulagina çok tanidik gelir.

3. Ortak Türk dilbilgisi

Zamirler ve hâller

Hâl ekleri Türkçedeki gibi ünlü uyumuna uyar (Özbekçenin aksine!), ama Kazakçada ünsüz uyumu daha zengindir: belirtme hâli ünsüze göre -ny/-ni, -dy/-di, -ty/-ti olabilir. Yine de mantik birebir Türkçedir: kök + uyumlu ek.

Mastar ve fiil

Mastar eki -uw/-w'dir (baruw 'gitmek', keluw 'gelmek'). Simdiki zaman için -a/-e + sahis ekleri kullanilir: men baramyn (giderim/gidiyorum). Bütün bunlar Türkçe mantigin küçük ses farklariyla tekraridir.

Gizli silah: ses denklikleri (the sound laws)

Kazakçayi Türk için kolaylastiran asil sey budur. Kipçak kolu, ortak Türk köklerini DÜZENLI ses degisimleriyle dönüstürdü. Birkaç kurali ögronince Türkçe sözcükleri Kazakçaya kendiniz 'çevirebilirsiniz'.²

Türkçe 'dag' Kazakçada tau olur (d->t, sondaki g ünlüye dönüsür); 'kis' qis olur (k->q, s->s). Bu denklikleri bir kez kavradiginizda, Kazakça kelime hazinesi adeta serbest kalir.

4. Rusça söz katmani

Kazakçanin çekirdegi Türkçe olsa da, Sovyet döneminin mirasi olarak özellikle teknik, idari ve modern yasam alaninda çok sayida Rusça alinti vardir.¹ Bunlar Türk ögronci için yeni olabilir, ama çogu uluslararasi sözcüklerdir.

Görüldügü gibi kitap, dos (dost), mektep zaten Türkçede de var - ortak Islam-medeniyeti katmani burada da köprü kurar.

5. Türklerin sik yaptigi hatalar

• Oguz biçimini dogrudan kullanmayin: 'yol' degil jol, 'yedi' degil jeti - söz basi y->j kuralini uygulayin.
• ş'yi oldugu gibi birakmayin: Türkçe 'kis/bas/tas', Kazakçada qis/bas/tas (ş->s).
• q ve ğ seslerini ihmal etmeyin: kalin sözcüklerde k->q (kara->qara), g/ğ ayri bir art damak sesidir.
• Ünlü uyumu Kazakçada güçlüdür: ekleri Türkçedeki gibi uyumlu seçin (bu sizin lehinize!).

6. Günlük kelimeler

7. Ögronme kaynaklari

• Sözdik (Kazakça sözlükler)her seviye — Kazakça-Rusça-Ingilizce çevrimiçi sözlük; temel basvuru kaynagi.
• Til-Qural / Kazakça ögronme kaynaklariA1+ — Baslangiç dersleri ve dil bilgisi materyalleri.
• Qazaqstan RTV (Qazaqstan Ulttyq arnasy)B1+ — Kazak devlet televizyonu: haber ve programlar, dinleme pratigi.
• Glosbe Türkçe-Kazakçaher seviye — Çift yönlü sözlük ve örnek cümleler.

8. Kültür ve baglam

Dil ve kimlik

Kazakça, bozkir göçebe medeniyetinin ve modern Kazak ulusunun dilidir. 19. yüzyilda sair ve düsünür Abay Qunanbayuly, Kazak edebi dilini ve siirini biçimlendirmis, halkin 'manevi babasi' sayilmistir. Sovyet döneminde Kiril alfabesi kullanildi; bagimsizliktan sonra dil, ulusal kimligin merkezine yerlesti ve Latin alfabesine geçis basladi.

Bozkir mirasi

Dombira (iki telli saz), aitys (irticalî atisma sanati), Nauryz (bahar bayrami) ve at kültürü Kazak kimliginin direkleridir. Misafirperverlik (qonaqjaylylyq) ve akrabalik baglari (jeti ata - 'yedi ata' soy bilgisi) günlük dile islemistir. Bir Türk için bu kavramlarin çogu hem tanidik hem de Türk dünyasinin ortak hafizasinin parçasidir.

Lehçeler ve degiskeler

Kazakçanin agizlari görece birbirine yakindir (bati, dogu, güney, kuzey). Çin'deki (Ili) ve Mogolistan'daki Kazak topluluklari Kazakçayi farkli alfabelerle (Arap, Kiril) yazar. Standart dil, edebi gelenek ve devlet medyasi üzerinden korunur.

9. Üslup, atasözleri ve incelikler (C1)

Ileri düzeyde Türk ögronci, fiil kip-zaman sistemini, ünsüz uyumunun tüm ek varyantlarini, saygi düzeylerini ve Rusça/Arapça-Farsça katmanlar arasindaki üslup farkini inceler. Abay'in 'Qara sözder' (Kara Sözler) gibi klasik metinleri, edebi Kazakçanin inceliklerini açar.

Atasözleri (maqal-mätel)

Ilk atasözü Türkçedekiyle neredeyse ayni - ortak Türk bilgelik geleneginin canli bir kanitidir.

10. Ustaliga dogru (C2)

Ustalik esiginde metinlere dalmak her seyi pekistirir: Abay Qunanbayuly'nin siirleri ve Kara Sözleri, Muhtar Äwezov'un 'Abay joly' (Abay Yolu) romani, çagdas Kazak siiri ve gazetecilik. Sesli okuma q/ğ/ñ ve ünlü uyumunu yerlestirir; yazma ise hâl eklerini, ünsüz uyumunu ve yaziçevrimini saglamlastirir.

Türkçeden yola çikan biri için gerçekçi bir C2 hedefi: bir Kazak gazetesini (örnegin Egemen Qazaqstan) okumak, bir belgeseli altyazisiz izlemek ve ses denkliklerini içsellestirmis, dilbilgisi kusursuz bir metin yazmaktir. Basta gizli silahiniz olan ses kanunlari, bu düzeyde dogal bir sezgiye dönüsür.