Lekcja jest celowo wąska: powitanie, uprzejmość, pytanie, przeczenie i szyk zdania. Nie uczy całego poziomu A1 ani całej odmiany. Zdania tureckie pochodzą z Tatoeby (CC BY 2.0 FR); gramatyka opiera się na Turkish: A Comprehensive Grammar. Nikt native nie przeczytał jeszcze tego tekstu.
Pierwsze słowa: powitanie
Merhaba jest najzwyklejsze i neutralne, selam swobodne, günaydın to „dzień dobry” mówione rano — dosłownie ’jasny dzień’. İyi akşamlar znaczy „dobry wieczór” i mówi się je także przy wyjściu. Powitanie stoi samo, bez czasownika, jak w polskim. Zwracanie się dzieli rozmówców: sen to pojedyncza, siz mnoga i zarazem forma uprzejma wobec jednej osoby — inaczej niż polskie Pan i Pani, więc siz trzeba sobie uświadomić jako osobną kategorię.
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Dzień dobry! | |
| Cześć, jak się masz? | |
| Witaj, Chicago! | |
| Merhaba, | Cześć, jak się masz? |
Wymowa: co masz za darmo, a czego brakuje
Pisownia turecka jest od 1928 roku alfabetem 29 liter i jest bliska wymowie, bliższa niż polska. Trzy spółgłoski czyta Polak niemal od razu: ş to sz, ç to cz, c to dż. Zostają ö i ü — samogłoski przednie zaokrąglone, których polski nie ma i które trzeba wypracować — oraz ı, czyli polskie y przesunięte nieco do tyłu; to najbliższa para, jaką polski oferuje. Litera y jest w tureckim spółgłoską, choć w polskim jest samogłoską, a ğ nie wymawia się wcale — tylko wydłuża poprzednią samogłoskę. Największa nowość to harmonia samogłosek: końcówka przybiera postać zależną od samogłoski w rdzeniu, więc ten sam przyrostek ma cztery warianty (ı, i, u, ü), a nie jeden. Akcent pada najczęściej na ostatnią sylabę, podczas gdy w polskim na przedostatnią — to nawyk do przestawienia.
Podziękowanie i uprzejmość
Teşekkür ederim to pełne dziękuję, teşekkürler jest swobodniejsze, sağ ol bardzo potoczne. Odpowiedź na podziękowanie to rica ederim albo önemli değil. Lütfen znaczy „proszę” przy prośbie, ale nie zastępuje polskiego proszę przy podawaniu — do tego służy buyurun. Özür dilerim to przepraszam, affedersiniz bardziej oficjalne. Turek przeprasza rzadziej niż Polak, a lütfen stoi przy prośbie, nie zamiast podziękowania.
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Paszport, proszę. | |
| Proszę ścisz dźwięk. | |
| Proszę tutaj podpisać. | |
| Proszę napisać opowiedzi. | |
| Podziękował za prezent. | |
| Jeśli chcesz zwolnić, proszę powiedz mi. | |
| Czy mogłabym prosić jeszcze jedną kawę? | |
| Mógłbyś mi proszę, pomóc to przetłumaczyć? |
Lütfen ben köpeği muayene ederken onu sakinleştirin. Kulübe katılmak isteyenler lütfen buraya isimlerini yazsın.
Pytanie ze słowem pytajnym
Słowa pytajne to ne ’co’, kim ’kto’, nerede ’gdzie’, nereye ’dokąd’, nereden ’skąd’, neden i niçin ’dlaczego’, nasıl ’jak’, hangi ’który’ oraz kaç ’ile’. Kluczowa różnica: turecki nie przenosi słowa pytajnego na początek zdania. Stoi ono tam, gdzie stałaby odpowiedź, a orzeczenie i tak zostaje na końcu. Polski w większości wypadków wysuwa słowo pytajne do przodu, więc szyk trzeba przestawić, a nie tylko przetłumaczyć słowa.
Ne yapmayı seversin? Ne bulmayı bekliyordun? Neden buraya taşındınız? Ne zaman eve döneceksin?
Tom nedir? Neredeyim? Ne oluyor? Kimim ben? Hava nasıl? Yeterli mi?
Hazır mısın? Peki ya sen? Odan nerede?
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Co powiedziała? | |
| Co robisz? | |
| Dlaczego on nie śpi? | |
| Dlaczego tu jestem? | |
| Dlaczego tu są? | |
| Kto to powiedział? | |
| Który chłopiec to Masao? | |
| Hangi gitar Tom'un? | Która gitara należy do Toma? |
Pytanie typu tak lub nie
Polski ma czy. Turecki ma partykułę mı, mi, mu albo mü, która stoi po tym wyrazie, o który pytamy — najczęściej po orzeczeniu — i pisze się jako osobne słowo. Podobnie jak polskie czy, jest to osobny wyraz, ale różni się dwiema rzeczami: stoi na końcu, a nie na początku, i dopasowuje się samogłoską do reszty zdania. Odpowiedź to evet albo hayır; na pytanie o istnienie odpowiada się var lub yok.
Tom hâlâ bekar mı? Bir adresin var mı? Becerilerin var mı?
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Czy Twoja mama jest w domu? | |
| Czy to łacina? | |
| Czy masz zapałkę? | |
| Skończyłeś pracę? | |
| Czy przepłynąłeś rzekę? | |
| Niezainspirowany? |
Przeczenie
Tureckie przeczenie jest końcówką, nie słowem: -ma- albo -me- wchodzi między rdzeń a końcówkę czasu. Polski stawia nie osobno i nieodmiennie — turecki w środku wyrazu, więc przeczenie zmienia jego budowę. Dwa dodatkowe słowa: değil przeczy zdaniu imiennemu (bu değil to ’to nie to’), a yok wyraża brak (param yok to ’nie mam pieniędzy’). Warto zapamiętać, że turecki nie ma czasownika ’być’ w roli łącznika — var i yok robią tę robotę.
Bugün rüzgar yok. Hiçbir şeyim yok. Tom'u öldürmedim.
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Nie wiem. | |
| Miłość nie przebacza. | |
| Nie rozumiesz. | |
| Nie masz dużo pieniędzy. | |
| Nie mam talentu. | |
| To jest błędne. | |
| To nie moje. | |
| Tom nie jest głupi. |
Modalność
Turecki nie ma czasowników modalnych w polskim sensie. Konieczność wyraża końcówka -meli albo -malı, możliwość końcówka -abil albo -ebil, a chęć czasownik istemek. Słowa lazım i gerek ’potrzeba’ budują to samo inaczej. Polskie musieć jest czasownikiem osobowym, turecka końcówka także odmienia się przez osoby, więc trzeba się jej uczyć jako formy, nie jako słowa.
Yemek yapmak istiyorum. İnsanlar barış istiyor. Ben çalışmak istiyorum. Bu bilgi gerekli miydi?
| Turecki | Polski |
|---|---|
| Potrzebujesz pomocy? | |
| Potrzebuję pieniędzy. | |
| Musimy wygrać. | |
| Musisz to zobaczyć. | |
| Müdahale etmeliyiz. | Musimy interweniować. |
| Dinlenmek istiyorum. | Chcę odpocząć. |
| Gerçekleri istiyorum. | Chcę faktów. |
| Ne yemek istiyorsunuz? | Co chcesz zjeść? |
Szyk zdania i określoność
Największa nowość to szyk: turecki jest językiem SOV, więc orzeczenie idzie na koniec, a polski stawia je w środku. Przydawki stoją przed rzeczownikiem, tak jak w polskim, więc przymiotnik nie sprawia kłopotu. Rodzajników turecki nie ma w ogóle — ani określonych, ani nieokreślonych — i to jest dla Polaka dobra wiadomość, bo nie ma czego pomijać. Określoność wyraża się inaczej: końcówka biernika -ı/-i/-u/-ü sygnalizuje, że dopełnienie jest określone, a dopełnienie bez końcówki jest nieokreślone; bir odpowiada polskiemu ’jakiś’. Polski też ma biernik, ale u nas końcówka mówi o rodzaju i żywotności, a nie o określoności — i to jest różnica, którą trzeba zrozumieć, nie tylko zapamiętać.
Bir kelebek! Bu iyi kahve. Bu bir balık.
| Turecki | Polski |
|---|---|
| To jest ptak. | |
| To jest ryż. | |
| To jest pokój. | |
| To jest drzewo. | |
| To jest honor. | |
| On jest aktorem. | |
| To są drzwi. | |
| To jest stół. |
Trzy błędy, których warto unikać
- Szyk zdania. Polak produkuje SVO, a turecki czeka na orzeczenie na końcu. Zły szyk nie czyni zdania niezrozumiałym, ale brzmi jak błąd.
- Harmonia samogłosek. Końcówka ma cztery warianty, nie jeden: -lar i -ler, -dı, -di, -du i -dü. Zła samogłoska to najbardziej widoczny błąd pisowni.
- Fałszywi przyjaciele. tureckie pasta to ciasto, nie pasta; sade znaczy ’zwykły’ i nie ma nic wspólnego z sadem; yüz to ’twarz’ albo ’sto’. Trzy słowa, które wyglądają po polsku i znaczą coś innego.
Uzupełnij brakujące słowo
Practice: Powitanie, słowo pytajne, przeczenie, modalność i określoność. Type the missing word — Latin accents are optional.
- 1.!
Hint: Powitanie stoi samo, bez czasownika.
- 2.Pasaport, .
Hint: lütfen to słowo prośby, teşekkür to podziękowanie.
- 3. söyledi?
Hint: Słowo pytajne stoi tam, gdzie stałaby odpowiedź.
- 4.Çok paran .
Hint: Przeczenie jest w końcówce albo w słowie değil lub yok.
- 5.Yardım mı ?
Hint: Konieczność: lazım albo gerek. Chęć: istemek (istiyorum).
- 6. bir onur.
Hint: bir jest nieokreślone, bu i şu wskazują.
6 questions
Grammar reference: Zdania pochodzą z tej lekcji i są zdaniami Tatoeby (CC BY 2.0 FR), identyfikatory: 1282778, 1072266, 8245536, 11102792, 12872983, 2534438. Sentences are original to LinguaCommons.
Czytaj prawdziwe zdania tureckie
Zdania poniżej pochodzą z Tatoeby i są ułożone w krótkie akapity. Czytaj po jednym zdaniu, najpierw spróbuj zrozumieć je bez polskiego, a dopiero potem sprawdź. Po każdym akapicie idzie to tłumaczenie, które użytkownicy przypisali bezpośrednio do tych zdań.
Bu kitabı çocuklar bile okuyabilir. Yüksek lisansınızı nerede yaptınız? Bu yaz nereye gitmeyi planlıyorsun? Matematik; bilimlerin kraliçesidir.
Tę książkę mogą czytać nawet dzieci. Gdzie pan zrobił magisterkę? Dokąd planujesz pojechać tego lata? Matematyka to królowa nauk.
Bu dağı tüm yıl boyunca kar kaplar. Bu bilet iki hafta için geçerlidir. Ayakkabılarını çıkarmana gerek yok. Dış görünüşe göre yargılamamalısın.
Tę górę przez cały rok pokrywa śnieg. Ten bilet jest ważny przez dwa miesiące. Nie musisz zdejmować butów. Nie powinieneś oceniać po wyglądzie.
Tom'a ev ödevini e-posta gönderdim. Sadece bir ya da iki bira içeceğim. Dün akşam Tom biriyle tartışıyordu. Doktor, Hipokrat Yemini'ni çiğnedi.
Wysłałem Tomowi jego pracę domową e-mailem. Wypiję tylko jedno albo dwa piwa. Wczoraj wieczorem kłócił się z Tomem. Lekarz złamał przysięgę Hipokratesa.
O bir doktor mu yoksa bir hasta mı? Senin yerinde olsam doktoru ararım. Bu üç dakikadan daha fazla sürmedi. Onların suçlamaları doğru olabilir.
On jest lekarzem, czy pacjentem? Na twoim miejscu zadzwoniłabym do lekarza. To nie trwało więcej niż trzy minuty. Ich oskarżenia mogą być prawdziwe.
Tom ve ben bir daireyi paylaşırdık. Birkaç yıl önce oraya çok giderdim. Yumurtaları sevmediğimi biliyorsun. Dünyada yedi bini aşkın dil vardır.
Dzieliliśmy mieszkanie z Tomem. Jeździłem tam kilka lat temu. Wiesz, że nie lubię jajek. Na świecie jest ponad siedem tysięcy języków.
Bir fincan çay alacaksın, değil mi? Gelecekte bir pilot olmak istiyorum. Küçük erkek kardeşim on iki yaşında. Niçin gitmek istediğini anlamak zor.
A może filiżankę herbaty? W przyszłości chciałbym zostać pilotem. Mój młodszy brat ma dwanaście lat. Trudno jest zrozumieć, czemu chcesz iść.
Yaklaşık üç ay boyunca birlikteydik. Telefonumun şarj cihazını kaybettim. O, karıncalardan kurtulmaya çalıştı. Beş ile üçün toplamı sekize eşittir.
Byliśmy razem przez około trzy miesiące. Zgubiłem ładowarkę do telefonu komórkowego. Próbował pozbyć się mrówek. Pięć plus trzy równa się osiem.
Po lekcji
- Następny krok: ucz się końcówek razem z harmonią samogłosek i przećwicz szyk, mówiąc to samo zdanie po polsku i po turecku, aż orzeczenie samo pójdzie na koniec.
- Poziom: zdania i ćwiczenia mieszczą się w pasmach A1.1–A2.2, z naciskiem na A1. Żadne pasmo nie jest ustawione wyżej, niż sięga materiał.
- Tatoeba — To są źródła lekcji, nie reklamy.
- Turkish Grammar (elon.io)
- Turkish: A Comprehensive Grammar
Notes & Bibliography
- Turkish: A Comprehensive Grammar (Routledge): harmonia samogłosek, przypadki, przeczenie i partykuła pytajna. [source] ↩
- Tatoeba: zdania napisane przez osoby, dla których turecki jest językiem ojczystym, wraz z polskimi tłumaczeniami, które inni użytkownicy przypisali do nich bezpośrednio (CC BY 2.0 FR). Identyfikatory zdań są w pliku research/guide-gaps/tatoeba/turkish-srs-pl.tsv. [source] ↩