Kırgızca (Türkçe konuşanlar için)

1. Türkçe konuşanlar için Kırgızca

Kirgizca (kyrgyz tili), Türk dillerinin Kipçak koluna ait, Kirgizistan'in devlet dilidir; Kirgizistan'da, Çin, Özbekistan ve çevre ülkelerdeki topluluklarla birlikte 5 milyondan fazla kisi tarafindan konusulur.¹ Bir Türk için Kirgizca, ayni Türk iskeletini paylasir: eklemeli yapi, özne-nesne-yüklem dizimi, hâl ve iyelik ekleri, cinsiyetsizlik. bir, eki, üç, köz (göz), kel- (gel-) gibi sözcükler hemen taninir.

Bu rehber Türkçeden yola çikanlar için yazildi. Kirgizcanin en çarpici özelligi, Türk dillerinin EN güçlü yuvarlaklik (dudak) ünlü uyumudur: yuvarlak bir ünlüden sonra ekler de yuvarlaklasir - üstelik Türkçenin aksine GENIS ünlülerde bile. Bu yüzden çogul eki dört biçimlidir: -lar / -ler / -lor / -lör. Bunu kavramak, Kirgizcanin kapisini açar. Yazi sistemi Kiril'dir (Rus harfleri + ң, ө, ү).

Neden ögrenmeli (Türk avantaji)

• Türkçeyle ayni iskelet - Eklemeli yapi, söz dizimi, hâl ve iyelik ekleri tanidik; çekirdek söz varligi büyük ölçüde ortaktir.
• Güçlü yuvarlaklik uyumu - Kirgizca, dudak uyumunu Türkçeden çok daha ileri tasir; kurali kavrayinca ekler kendiliginden 'dogru sesle' gelir.
• Manas'in dili - Kirgizca, dünyanin en uzun destani olan Manas'in ve göçebe bozkir mirasinin dilidir.
• Kipçak dünyasina kapi - Kazakça ile çok yakindir; ortak söz varligi tüm Türk dünyasina köprü kurar.

Selamlasma ve temel sözcükler

Sayilar 1-10

Ses denklikleri Kazakçayla benzer (Kipçak kolu): iki -> eki, yedi -> jeti (söz basi y->j). Türkçe 'dokuz' Kirgizcada toguz olur. Sayilarin çogu ilk bakista taninir.

2. Yazi ve telaffuz

Kirgizca 1940'tan beri Kiril alfabesiyle yazilir: bütün Rus harfleri + üç özel harf ң (geniz n'si), ө (ö) ve ү (ü). Bu rehberde okumayi kolaylastirmak için Latin yaziçevrimi kullaniyor, tablolarda Kiril karsiligini veriyoruz. Ünlü uyumu hem önlük-artlik hem de - en önemlisi - dudak (yuvarlaklik) uyumu bakimindan çok güçlüdür.

3. Ortak Türk dilbilgisi

Zamirler

Söz dizimi ve ekleme mantigi birebir Türkçedir; fark, eklerin ünlülerinin yuvarlaklik uyumuyla daha çok degismesidir. Mastar eki -uu/-üü'dür (baruu 'gitmek', keluu 'gelmek').

En güçlü dudak uyumu: dört biçimli çogul

Iste Kirgizcayi Türkçeden ayiran can alici nokta. Türkçede çogul eki yalnizca iki biçimlidir (-lar / -ler), çünkü Türkçede yuvarlaklik uyumu yalnizca DAR (kapali) ünlüleri etkiler, genis ünlüleri etkilemez. Kirgizcada ise yuvarlaklik uyumu GENIS ünlülerde de isler; bu yüzden çogul eki DÖRT biçimlidir:²

Dikkat: Türkçede 'ev' -> 'evler' (ek -ler, düz), ama Kirgizcada üy -> üylör (ek -lör, yuvarlak), çünkü kök ünlüsü ü yuvarlaktir ve bu yuvarlaklik eke de geçer. Bu, bir Türk için en sasirtici ama en güzel kuraldir.

4. Ses denklikleri ve Rusça katman

Kirgizca da Kipçak kolundan oldugu için Kazakçayla ayni ses denkliklerini paylasir: söz basi y -> j (yol -> jol, yedi -> jeti), bazi durumlarda ç/ş degisimleri. Ayrica Sovyet mirasi olarak teknik ve modern yasam alaninda Rusça alintilar vardir.

5. Türklerin sik yaptigi hatalar

• Çogul ekini iki biçimli sanmayin: yuvarlak ünlüden sonra -lor/-lör gelir (too->toolor, üy->üylör).
• Yuvarlaklik uyumunu yalnizca dar ünlülere uygulamayin: Kirgizcada genis ünlüler de yuvarlaklasir.
• Söz basi y'yi koruyup birakmayin: 'yol' degil jol, 'yedi' degil jeti (Kipçak y->j).
• Kiril yazimina alisin: ң, ө, ü harfleri Türkçede olmayan ama Kirgizcada sik sesleri gösterir.

6. Günlük kelimeler

7. Ögronme kaynaklari

• El sözdük (Kirgizca sözlük)her seviye — Kirgizca çevrimiçi sözlük; temel basvuru kaynagi.
• CeLCAR Kyrgyz (Indiana University)A1+ — Üniversite kaynakli Kirgizca ögronme materyalleri.
• Kabar / Ala-Too 24 (Kirgiz medyasi)B1+ — Kirgiz haber ajansi: okuma ve güncel dil pratigi.
• Glosbe Türkçe-Kirgizcaher seviye — Çift yönlü sözlük ve örnek cümleler.

8. Kültür ve baglam

Dil ve kimlik

Kirgizca, göçebe bozkir medeniyetinin ve modern Kirgiz ulusunun dilidir. Kültürün kalbinde Manas destani yer alir: yarim milyon misradan uzun, dünyanin en hacimli destani olarak kabul edilir ve manasçi denen ozanlarca ezbere anlatilir - Kirgiz kimliginin ve dilinin diregidir.

Bozkir mirasi

Komuz (üç telli saz), boz üy (keçe çadir, 'kara çadir'), at oyunlari ve Nooruz (bahar bayrami) Kirgiz kimliginin simgeleridir. Misafirperverlik (konokjayluuluk) ve atalar sözü gelenegi günlük dile islemistir. Bir Türk için bu kavramlarin çogu hem tanidik hem de ortak Türk hafizasinin parçasidir.

Lehçeler

Kirgizcanin baslica iki agiz öbegi vardir: kuzey (Rusçadan daha çok etkilenmis) ve güney (Özbekçe-Tacikçe temasiyla). Standart dil kuzey agzina dayanir. Çin'deki (Kizilsu) Kirgizlar dili Arap-temelli alfabeyle yazar.

9. Üslup, atasözleri ve incelikler (C1)

Ileri düzeyde Türk ögronci, dört biçimli (ve ünsüz benzesmesiyle daha da çesitlenen) ekleri, fiil kip-zaman sistemini ve Manas dilinin agdali söz dagarcigini inceler. Sözlü gelenek (akinçilik, atisma) edebi Kirgizcanin inceliklerini açar.

Atasözleri (makal-lakap)

10. Ustaliga dogru (C2)

Ustalik esiginde metinlere dalmak her seyi pekistirir: Manas destani, Cengiz Aytmatov'un eserleri (Kirgizca asillari), çagdas siir ve gazetecilik. Aytmatov, Kirgiz edebiyatini dünyaya tanitan yazardir. Sesli okuma dudak uyumunu ve uzun ünlüleri yerlestirir; yazma ise dört biçimli ekleri ve Kiril yazimini saglamlastirir.

Türkçeden yola çikan biri için gerçekçi bir C2 hedefi: bir Kirgiz gazetesini okumak, Aytmatov'u asil dilinden tatmak ve dudak uyumunu içsellestirmis, dilbilgisi kusursuz bir metin yazmaktir. Basta sasirtici gelen yuvarlaklik uyumu, bu düzeyde dogal bir sezgiye dönüsür.