Gascon

1. Qu'es lo gascon?

Lo gascon es la varietat romanica vernaculara parlada mai que mai en Gasconha, al sud-oèst de França, e dins la Val d'Aran en Catalonha. Es generalament considerat coma una varietat de l'ensemble occitan — en 2007 lo còdi ISO 639-3 [gsc] foguèt retirat e fusionat dins [oci] occitan —, mas d'autres autors lo tenon per una lenga distinta, per de rasons d'intercompreneson e de separacion anciana de las autras varietats occitanoromanicas. Aquesta guida lo presenta segon la classificacion ISO, coma varietat de l'occitan.¹

L'aranés, varietat gascona del sud, es cooficial amb lo catalan e lo castelhan dins tota Catalonha dempuèi l'estatut de 2006. En França lo gascon es reconegut coma lenga regionala en Nòva Aquitània e Occitània; l'UNESCO lo classa « definitivament en dangièr » e l'Endangered Languages Project estimava en 2011 aperaquí 250 000 locutors natius.¹

Lo trach mai famós del gascon es atribuït al substrat basc: la f- latina i ven una h aspirada (de còps muda). Lo latin festa dona lo gascon hèsta — un cambiament parallèl a l'espanhòl (facere → hacer). Lo gascon refusa tanben la r- iniciala (i met una vocala davant) e certans mots pòrtan la marca d'aquel substrat pirenenc ancian.¹

Lo gascon se divisa en tres ensembles: gascon occidental (landés e nòrd-gascon), gascon oriental o interior (bearnés) e gascon pirenenc (amb l'aranés). Lo bearnés, lenga oficiala quand Bearn èra un estat independent, es distinguit del gascon dempuèi lo sègle XVI per de rasons politicas, pas linguisticas.¹

La frasa afirmativa gascona pòrta sovent una particula davant lo vèrb: l'enonciatiu. Lo mai frequent es que (afirmatiu, de còps emfatic); i a tanben e (mitigant o dubitatiu), be (exclamatiu) e ja (encara mai emfatic). Aquel sistèma, mai colloquial que normatiu a l'escrich, es tanben atribuït al substrat basc.¹

Per contunhar & fonts

L'article de la Wikipèdia anglesa « Gascon dialect » documenta la classificacion e lo debat lenga/dialècte, lo substrat basc (f → h, vocala protetica, enonciatius), los tres ensembles dialectals, l'estatut de l'aranés e la situacion sociolinguistica (enquèsta de Bearn de 1982: 51 % parlavan lo gascon, 70 % lo comprenián), amb una bibliografia (Rohlfs, Darrigrand, Birabent).¹

Aquesta guida es un capítol de despart: cobrís l'orientacion e los primièrs contenguts A1 e serà espandida dins las edicions que vènon — sul modèl de la guida bavaresa — amb los uèch josnivèls del CECRL (A1.1 a B2.2), de vocabulari e d'exercicis.