Türkmençe (Türkçe konuşanlar için)

1. Türkçe konuşanlar için Türkmençe

Türkmençe (türkmen dili), Türk dillerinin OGUZ koluna ait - yani Türkiye Türkçesinin EN yakin akrabalarindan biridir; Türkmenistan'da ve Iran, Afganistan ile çevre ülkelerdeki topluluklarla birlikte 7 milyondan fazla kisi tarafindan konusulur.¹ Özbekçe ve Kazakça farkli kollardan gelirken, Türkmençe sizinle ayni Oguz ailesindendir: cümlelerin çogunu daha ilk bakista yari yariya anlarsiniz. bir, iki, üç, gün, göz, gel- gibi sözcükler neredeyse birebir aynidir.

Bu rehber Türkçeden yola çikanlar için yazildi ve mesaj nettir: gramer sizin için neredeyse 'ev'. Ünlü uyumu (Özbekçenin aksine) korunur, ekler tanidik, söz dizimi ayni. Ama Türkmençe size iki güzel sürpriz saklar: korunmus uzun ünlüler (anlam ayirt eden kisa/uzun ünlü karsitligi) ve standart telaffuzda s/z seslerinin disil 'th' (θ/ð) olarak söylenmesi. Bunlar Oguz dünyasinda Türkmençeye özgüdür.

Neden ögrenmeli (Türk avantaji)

• Türkçenin en yakin kuzeni - Ayni Oguz kolu: dilbilgisi, ekler ve söz dizimi neredeyse birebir; karsilikli anlasilirlik yüksektir.
• Korunmus uzun ünlüler - Türkmençe, Ana Türkçenin uzun ünlülerini korur; at (at) ile aat (ad/isim) gibi çiftler yalnizca ünlü uzunluguyla ayrilir.²
• Disil sizirti sesler - Standart Türkmençede s sesi 'th' (θ), z sesi yumusak 'th' (ð) okunur: söz aslinda 'thöð' gibi duyulur.
• Orta Asya'nin Oguzcasi - Türkmen halisi, ahalteke atlari ve Magtymguly Pyragy'nin siiri Türkmen kimliginin direkleridir.

Selamlasma ve temel sözcükler

Sayilar 1-10

Görüldügü gibi sayilarin çogu birebir ayni. Iki küçük fark: Türkçe 'bes' Türkmençede bäş (ä ile) ve Türkçe 'yedi' ýedi (ý harfiyle) yazilir. Türkmen alfabesinde ý bir ünsüzdür (Türkçe y), y ise Türkçe i sesini verir.

2. Telaffuz ve yazi

Türkmençe 1993'ten beri 30 harfli bir Latin alfabesiyle yazilir. Türk okurun bilmesi gereken birkaç önemli nokta var:

Iki büyük ses özelligi yaziya yansimaz: (1) uzun ünlüler - at 'at' ile aat 'ad' yalnizca uzunlukla ayrilir; (2) s/z'nin 'th' okunusu. Bu yüzden Türkmençeyi dinleyerek ögronmek önemlidir.

3. Ortak Oguz dilbilgisi

Zamirler ve ekler

Ünlü uyumu Türkçedeki gibi isler (Özbekçenin aksine korunmustur): ekler önlük-artlik ve düzlük-yuvarlaklik bakimindan köke uyar. Hâl ekleri, iyelik ekleri ve çogul -lar/-ler tanidiktir. Yani Türk ögronci dilbilgisinde kendini neredeyse 'evinde' hisseder.

Fiil ve simdiki zaman

Türkmençe simdiki/genis zaman eki -ýar/-ýär'dir: men okaýaryn (okuyorum/okurum), sen okaýarsyň. Türkçedeki -iyor/-ir karsiligidir. Mastar eki -mak/-mek'tir (almak, gelmek) - tipki Türkçedeki gibi.

Türkçe-Türkmençe sözcük denklikleri

Iki dil o kadar yakindir ki çekirdek sözcüklerin çogu ya birebir aynidir ya da düzenli küçük bir degisimle elde edilir. Bazi sik denklikler: Türkçe sondaki ünlü/g -> Türkmençede -w (su -> suw); Türkçe e -> bazi sözcüklerde ä (bes -> bäş); ayrica bazi sözcükler kökten farklidir (ekmek -> çörek). Bunlari taniyinca Türkmençe kelime hazinesi hizla açilir.

4. Korunmus uzun ünlüler ve disil sesler

Türkmençenin Oguz dünyasindaki en özgün iki özelligi sunlardir. Birincisi, uzun ünlüler: Ana Türkçenin kisa/uzun ünlü karsitligi Türkmençede korunmustur ve anlam ayirt eder - ama yaziya yansimaz.² Örnegin at (kisa a) 'at/hayvan', aat (uzun a) 'ad/isim'; ot 'ot/ates', oot (uzun) 'ot/bitki' gibi. Türk için bu, dinleyerek kazanilacak yeni bir duyarliliktir.

Ikincisi, sizirti sesler: standart edebi Türkmençede s -> 'th' (θ, Ingilizce think gibi) ve z -> yumusak 'th' (ð, Ingilizce this gibi) okunur. Yani söz 'thöð', biz 'bið' gibi duyulur. Yazimda yine s/z kullanilir; degisen yalnizca telaffuzdur.

5. Türklerin sik yaptigi hatalar

• ý ile y'yi karistirmayin: ý = Türkçe y (ünsüz), y = Türkçe i. 'yil' -> ýyl, 'yol' -> ýol.
• Uzun ünlüleri ihmal etmeyin: at/aat gibi çiftler yalnizca uzunlukla ayrilir; yazida görünmese de telaffuzda önemlidir.
• s/z'yi otomatik 's/z' okumayin: standart telaffuzda 'th' (θ/ð) sesleridir.
• Bazi sözcükleri Türkçe sanip oldugu gibi kullanmayin: 'su' degil suw, 'ekmek' degil çörek.

6. Günlük kelimeler

7. Ögronme kaynaklari

• Türkmen dili (sözlük ve dil kaynaklari)her seviye — Türkmen dili devlet sözlük ve yazim kaynaklari.
• CeLCAR Turkmen (Indiana University)A1+ — Üniversite kaynakli Türkmençe ögronme materyalleri ve dil portali.
• Türkmenistan döwlet habarlar (TDH)B1+ — Türkmen devlet haber ajansi: okuma ve güncel dil için.
• Glosbe Türkçe-Türkmençeher seviye — Çift yönlü sözlük ve örnek cümleler.

8. Kültür ve baglam

Dil ve kimlik

Türkmençe, Oguz Türklerinin dogu kolunun temsilcisidir ve Türkmen ulusal kimliginin merkezindedir. 18. yüzyilda sair Magtymguly Pyragy, Türkmen edebi dilini ve siirini biçimlendirmis, halkin manevi sesi olmustur - Türk dünyasinda Yunus Emre'yle kiyaslanir. Sovyet döneminde Kiril, bagimsizliktan sonra Latin alfabesi benimsenmistir.

Türkmen mirasi

Türkmen halisi (göl desenleriyle), ahalteke atlari (altin renkli, dünyaca ünlü), ve toý (dügün/senlik) gelenekleri Türkmen kültürünün direkleridir. Misafirperverlik (myhmansöýerlik) ve atalar sözü gelenegi günlük dile islemistir. Bir Türk için bu kavramlarin çogu hem tanidik hem de ortak Oguz mirasinin parçasidir.

Lehçeler

Türkmençenin baslica agizlari (Teke, Yomut, Ersary, Salyr/Salir vb.) asiret temellidir. Standart edebi dil büyük ölçüde Teke agzina dayanir. Iran ve Afganistan'daki Türkmenler dili Arap-temelli alfabeyle yazar. Lehçeler arasi farklar çogunlukla ses ve sözcük düzeyindedir.

9. Üslup, atasözleri ve incelikler (C1)

Ileri düzeyde Türk ögronci, uzun ünlülerin anlam ve dilbilgisi islevlerini (bazi ekler ünlüyü uzatir), -ýar simdiki zaman ve diger kip-zaman eklerini, ve s/z'nin sizirti telaffuzunu içsellestirir. Magtymguly'nin divani, edebi Türkmençenin inceliklerini ve klasik Çagatay-Oguz söz dagarcigini açar.

Atasözleri (nakyllar)

Birinci atasözündeki agzybir ('agiz bir', birlik) Türkçeyle ayni mantikla kurulmustur - ortak Oguz dünya görüsünün canli bir kanitidir.

10. Ustaliga dogru (C2)

Ustalik esiginde metinlere dalmak her seyi pekistirir: Magtymguly Pyragy'nin siirleri, çagdas Türkmen nesri ve gazetecilik dili. Sesli dinleme uzun ünlüleri ve sizirti sesleri yerlestirir; yazma ise ý/y ayrimini, ä kullanimini ve hâl eklerini saglamlastirir.

Türkçeden yola çikan biri için gerçekçi bir C2 hedefi: bir Türkmen metnini sözlüksüz okumak, edebi siiri tatmak ve uzun ünlülerle disil sesleri dogru telaffuz eden, imlâsi kusursuz bir metin yazmaktir. En yakin Oguz kuzeniyle kurdugunuz bu yakinlik, bu düzeyde tam bir akiciliga dönüsür.