ਪਸ਼ਤੋ (پښتو) — ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ

1. ਪਸ਼ਤੋ ਕੀ ਹੈ?

ਪਸ਼ਤੋ (پښتو) ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 3.5 ਤੋਂ 5.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ — ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਸ਼ਤੂਨ, ਜੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।¹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਲੱਗੇਗਾ।

ਪਰ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਰਕ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ (Indo-Aryan) ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਸ਼ਤੋ ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ (Iranian) ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ — ਪੂਰਬੀ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਦੂਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ।¹ ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣਗੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੋ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਾਫ਼ ਬੜ੍ਹਤ ਹੈ: ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੂਰਧਨ (retroflex) ਧੁਨੀਆਂ ਟ, ਠ, ਡ, ਢ, ਣ, ੜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪੁਲਿੰਗ/ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਭੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਵਾਕ-ਕ੍ਰਮ ਕਰਤਾ-ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆ (SOV) ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ — ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ «ਨੇ» ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਸ਼ਤੋ ਦੀ ergative ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪੁਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼ਤੋ ਕਿਉਂ ਸਿੱਖੀਏ?

• ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ — ਪਸ਼ਤੋ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ।
• ਅਮੀਰ ਮੌਖਿਕ ਕਾਵਿ — ਲੰਡਈ (ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਤੱਕ, ਪਸ਼ਤੋ ਸਾਹਿਤ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ।
• ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਵਿਆਕਰਣ — ਲਿੰਗ, ergativity ਅਤੇ ਮੂਰਧਨ ਧੁਨੀਆਂ ਪਸ਼ਤੋ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਡੂੰਘਾਈ — ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪਸ਼ਤੂਨਵਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਲਿਪੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ)

ਪਸ਼ਤੋ ਇੱਕ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਲਿਪੀ ਨਵੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਹਨ।² ਇਹ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ/ਛੋਟੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।

ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਧਨ ਧੁਨੀਆਂ ਟ, ਡ, ੜ ਪਸ਼ਤੋ ਦੀਆਂ ਟ, ډ, ړ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅੱਖਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਹਨ:

ਉਚਾਰਣ: ਮੂਰਧਨ ਧੁਨੀਆਂ, ਟੋਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ

ਮੂਰਧਨ ਅੱਖਰ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਪਿੱਛੇ ਤਾਲੂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ — ਪਸ਼ਤੋ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਟ, ਡ, ੜ, ਣ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ: ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨ (ਸੁਰ) ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸ਼ਤੋ ਟੋਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ — ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਟੋਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਸ਼ਤੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਨਾ ਲਾਗੂ ਕਰੋ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਅੱਖਰ (ښ ਅਤੇ ږ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ 'ਪਸ਼ਤੋ' ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੰਧਾਰੀ 'ਪਖ਼ਤੋ' ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਮੂਰਧਨ।

ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲਾਮ-ਦੁਆ

ਇੱਕ ਤੋਂ ਦਸ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ

ਇੱਕ ਤੋਂ ਦਸ: یو (yaw), دوه (dwa), درې (dre), څلور (tsalor), پنځه (pinẓǝ), شپږ (shpaẓ), اووه (owǝ), اته (atǝ), نهه (nǝh), لس (las)। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ…) ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ਤੋ ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ — ਫਿਰ ਵੀ 'درې (dre)' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ 'ਤਿੰਨ' ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝੀ ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਾਂਵ — ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ

• ਹਰ ਨਾਂਵ ਪੁਲਿੰਗ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ — ਬਿਲਕੁਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਂਗ, ਜਿੱਥੇ 'ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ' ਅਤੇ 'ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ' ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।
• ਨਾਂਵ ਸਿੱਧੀ (direct) ਜਾਂ ਤਿਰਛੀ (oblique) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਰਛੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ 'ਮੁੰਡਾ → ਮੁੰਡੇ (ਨੇ/ਨੂੰ)' ਵਾਲੇ ਤਿਰਛੇ ਰੂਪ ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਹੈ।
• ਪਸ਼ਤੋ ਅਗੇਤਰ-ਸੰਬੰਧਕ (prepositions) ਅਤੇ ਪਿਛੇਤਰ-ਸੰਬੰਧਕ (postpositions) ਦੋਵੇਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾਂਵ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ (circumposition) — ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿਛੇਤਰ-ਸੰਬੰਧਕਾਂ ('ਨਾਲ', 'ਵਿੱਚ') 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਵਾਕ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਾਮੰਜਸ

ਬੁਨਿਆਦੀ ਕ੍ਰਮ ਕਰਤਾ-ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆ (SOV) ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ — ਬਿਲਕੁਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਂਗ। ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁਰਖ, ਵਚਨ ਅਤੇ (ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ) ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਮੰਜਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਪੇਚੀਦਗੀ — ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਖ਼ੂਬੀ — ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵਧਾਉਣਾ

ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ਤੋ ਫ਼ਾਰਸੀ (ਦਰੀ) ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਅਰਬੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਹਿ ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਬਦ (ਜਿਵੇਂ ਕਿਤਾਬ, ਦੁਨੀਆ, ਖ਼ਬਰ) ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਬਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਲੱਗਣਗੇ।

ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ split ergativity — ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ «ਨੇ» ਦਾ ਪੁਲ

ਪਸ਼ਤੋ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੁਮਾਇਆਂ ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਖ਼ੂਬੀ split ergativity ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ਼ੈਰ-ਭੂਤ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਮੰਜਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ — ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹਾਲਤ। ਪਰ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪੂਰਨ (perfective) ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਾਮੰਜਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਤਿਰਛੀ (oblique) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।³

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ! ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਨ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ 'ਤੇ «ਨੇ» ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ: 'ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ' ਬਨਾਮ 'ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਿਆ' — ਇੱਥੇ ਕਿਰਿਆ (ਪੜ੍ਹੀ/ਪੜ੍ਹਿਆ) ਕਿਤਾਬ/ਖ਼ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਅਨੁਸਾਰ।³ ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੀਕ ਇਹੀ ਤਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੜ੍ਹਤ ਹੈ: ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ।

2. ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ

• ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਹਾ ਮੰਨ ਲੈਣਾ — ਵਿਆਕਰਣ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸ਼ਤੋ ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦ (ਪਾਣੀ, ਆਉਣਾ, ਜਾਣਾ) ਅਕਸਰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰੋ।
• ਨਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ — څ, ځ, ښ, ږ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਪੰਜਾਬੀ ਟੋਨ ਪਸ਼ਤੋ 'ਤੇ ਲਾਉਣਾ — ਪਸ਼ਤੋ ਟੋਨ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੇ ਕੇ ਅਰਥ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣੀ।
• ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਮੰਜਸ ਕਰਨਾ — ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ «ਨੇ» ਵਾਲੇ ਤਰਕ ਵਾਂਗ, ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀ ਸਕਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
• ਇੱਕੋ ਮਿਆਰੀ ਉਚਾਰਣ ਮੰਨ ਲੈਣਾ — ښ ਅਤੇ ږ ਕੰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

3. ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਾਧਨ

• Britannica — Pashto languagebeginner — ਪਸ਼ਤੋ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਰਿਚੈ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)।
• CeLCAR (Indiana University) — Pashtoall levels — ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪੋਰਟਲ — ਪਸ਼ਤੋ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਬਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ।
• Omniglot — Pashtobeginner — ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਾਧੂ ਪਸ਼ਤੋ ਅੱਖਰ, ਨਮੂਨਾ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ।
• Forvo — Pashto pronunciationsall levels — ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ — ਮੂਰਧਨ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀ-ਭੇਦ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ।

4. ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ

ਲੰਡਈ ਅਤੇ ਕਵੀ

ਪਸ਼ਤੋ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਲੋਕ-ਵਿਧਾ ਲੰਡਈ ਹੈ — ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗੀਤ, ਅਕਸਰ ਗੁਮਨਾਮ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਪਿਆਰ, ਗ਼ਮ ਜਾਂ ਲਲਕਾਰ ਨੂੰ ਚੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ਟਕ (ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ) ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਰਹਮਾਨ ਬਾਬਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਵੀ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ 'ਤੇ ਹਨ।

ਪਸ਼ਤੂਨਵਾਲੀ

ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪਸ਼ਤੂਨਵਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ — ਉਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਸ਼ਤੂਨ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਜੋ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ (ਮੇਲਮਸਤਿਆ), ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਇਹ ਅਸਲ ਸੂਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।